Elon Musk khiến hệ thống hàng không Mỹ thêm hỗn loạn, mở đường cho Palantir kiếm bộn tiền

🌐 ELON MUSK KHIẾN HỆ THỐNG HÀNG KHÔNG MỸ THÊM HỖN LOẠN, MỞ ĐƯỜNG CHO PALANTIR KIẾM BỘN TIỀN

Vào ngày 6/8, Trung tâm Kiểm soát Không lưu Đường bay Minneapolis đã mất toàn bộ tín hiệu radar và liên lạc trong khoảng hai giờ. Sự cố ngừng hoạt động này đã làm gián đoạn hơn 1.100 chuyến bay trên toàn bộ vùng không phận rộng 330.000 dặm vuông, bao phủ 9 bang của trung tâm này.

Hai ngày trước đó, vào ngày 4/8, Tổng thống Donald Trump rời Nhà Trắng trên chiếc trực thăng quân sự Marine One. Theo đúng quy trình của Cục Hàng không Liên bang (FAA), các phi công đã cố gắng liên lạc với Sân bay Quốc gia Reagan để yêu cầu tạm dừng các chuyến bay thương mại trong thời gian máy bay cất cánh. Tuy nhiên, các nhân viên kiểm soát không lưu không nhận được tín hiệu truyền tin và đã cho phép một máy bay khác cất cánh — chiếc máy bay này sau đó đã tiến sát Marine One gần hơn khoảng cách an toàn tối thiểu cho phép. (Khi thông tin này lần đầu được The Wall Street Journal đăng tải, Nhà Trắng đã bác bỏ và khẳng định ông Trump chưa từng rơi vào tình huống nguy hiểm).

Những sự cố gián đoạn này gây bất ngờ lớn, xét trong bối cảnh chính quyền đương nhiệm từng tuyên bố tham vọng tái thiết hệ thống kiểm soát không lưu quốc gia. Hồi tháng 2 năm ngoái, Bộ trưởng Giao thông Vận tải Sean Duffy đã mời nhà tài trợ lớn của ông Trump là Elon Musk cùng Ban Hiệu quả Chính phủ (DOGE) của ông tham gia tái cấu trúc FAA. Trên mạng xã hội X, Musk từng hứa hẹn về "những đợt nâng cấp an toàn thần tốc cho hệ thống kiểm soát không lưu".

Thế nhưng, Musk rốt cuộc lại giống một quả tạ phá dỡ hơn là một người giải quyết vấn đề. Cơ quan của ông không hề giúp FAA mua sắm hay triển khai bất kỳ đợt nâng cấp hệ thống lớn nào. Ông cáo buộc sai sự thật rằng Verizon đang vận hành hệ thống liên lạc của FAA, đồng thời cũng thất bại trong việc biến Starlink thành nhà cung cấp viễn thông được lựa chọn của cơ quan này. Dấu ấn nổi bật duy nhất của DOGE là việc sa thải 400 nhân viên FAA, bao gồm cả các kỹ thuật viên bảo trì tại 18 trung tâm kiểm soát không lưu khác nhau.

Musk rốt cuộc lại giống một quả tạ phá dỡ hơn là một người giải quyết vấn đề.

Trong khi đó, những cam kết "nâng cấp an toàn thần tốc" mà Musk hứa hẹn chưa bao giờ trở thành hiện thực. Những năm gần đây liên tiếp chứng kiến các sự cố hỏng hóc thiết bị ở Dallas, Denver và Houston; những mùi khói lạ khó hiểu tại các trung tâm kiểm soát không lưu Atlanta, Newark và Potomac; cùng tình trạng thiếu hụt nhân sự kinh niên tại Boston, New York, Los Angeles, Orlando và Philadelphia.

Hệ thống kiểm soát không lưu bất ổn đã biến năm 2025 thành năm tồi tệ nhất về tình trạng trễ chuyến bay trong hơn một thập kỷ, theo Nhóm Nghiên cứu Lợi ích Công cộng Mỹ (PIRG). Cứ 4 chuyến bay thì có 1 chuyến bị hoãn, đổi hướng hoặc hủy bỏ, nâng tổng số sự cố gián đoạn lên gần 1,7 triệu lượt. Tình trạng hoãn chuyến trên đường băng — khi máy bay bị giữ lại trên mặt đất nhưng hành khách buộc phải ngồi yên trên khoang — tăng tới 64% so với năm 2024. Ước tính có khoảng 2,4 triệu hành lý ký gửi bị thất lạc hoặc hư hỏng chỉ tính riêng trên các chuyến bay nội địa.

Đến tháng 7/2025, Đạo luật "One Big Beautiful Bill" đã phê duyệt khoản ngân sách bổ sung 12,5 tỷ USD cho đợt đại tu toàn diện hệ thống kiểm soát không lưu của FAA. Trong tổng số đó, khoảng 5 tỷ USD được dành riêng cho các nâng cấp phần mềm. Và khi DOGE của Elon Musk không hoàn thành các cam kết, chính quyền đã mời Peter Thiel — một đại tài trợ khác của Đảng Cộng hòa — tham gia vào FAA. Công ty Palantir của ông hiện đã tích hợp sâu vào các hệ thống của FAA, biến họ thành ứng viên hàng đầu cho nhiều hợp đồng béo bở, bất chấp việc không có nhiều kinh nghiệm thực tế về kiểm soát không lưu trước đây.

Theo các nhân viên kiểm soát không lưu — những người đã trao đổi ẩn danh với The Verge để tránh bị ảnh hưởng công việc — những động thái này chẳng giải quyết được bao nhiêu vấn đề dưới mặt đất (cũng như trên bầu trời). Họ nhấn mạnh rằng nhu cầu cấp bách nhất của FAA lúc này vẫn là vấn đề con người.

Không một đồng nào trong gói tài trợ mới trị giá 12,5 tỷ USD của đạo luật trên được phân bổ cho việc bổ sung nhân sự. Thay vào đó, toàn bộ số tiền dường như đang chảy thẳng vào túi của Palantir.

Trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump, Palantir — công ty phân tích dữ liệu do Thiel đồng sáng lập và hiện giữ chức chủ tịch — đã nhanh chóng mở rộng tầm ảnh hưởng ra toàn bộ chính phủ liên bang tựa như một con bạch tuộc khổng lồ chuyên hút dữ liệu.

Công ty này đã hoạt động như một nhà thầu phụ trợ của chính phủ từ năm 2008, khởi đầu bằng việc xây dựng cơ sở dữ liệu cho Bộ Quốc phòng và FBI, rồi dành suốt 15 năm tiếp theo để bành trướng mảng kinh doanh quốc phòng. Palantir đã vượt mốc 1 tỷ USD giá trị hợp đồng liên bang lần đầu tiên vào năm 2025. Đến năm 2026, con số này dự kiến vượt 1,5 tỷ USD, đưa Palantir trở thành một trong 100 nhà thầu chính phủ lớn nhất tại Mỹ.

Có thể bạn đã từng nghe về một số dự án nổi bật của họ: hệ thống chỉ thị mục tiêu hỗ trợ bởi AI mang tên Maven từng tham chiến đầu năm nay tại Iran; hệ thống bản đồ định vị mục tiêu theo thời gian thực cho Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE); công cụ tìm kiếm cho Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ giúp DOGE tìm và hủy hơn 780 triệu USD các khoản tài trợ liên quan đến sáng kiến DEI; hay dự án xây dựng một "siêu cơ sở dữ liệu" về công dân Mỹ cùng thông tin tài chính của họ cho Sở Thuế vụ (IRS).

Các nhà lập pháp và nhóm giám sát đã liên tục bày tỏ quan ngại về quyền riêng tư dữ liệu, độ chính xác kém hoặc tính pháp lý của từng chương trình nêu trên. Nhưng tầm bao phủ của Palantir vẫn không ngừng gia tăng.

FAA bắt đầu sử dụng Foundry — hệ thống phân tích và tích hợp dữ liệu của Palantir — từ năm 2024 dưới thời chính quyền Biden. Hiện nay, toàn bộ dữ liệu của cơ quan này và phần lớn hệ thống công nghệ (tech stack) đều chạy qua nền tảng của Palantir.

Vào năm 2025, Palantir đã thắng một hợp đồng chỉ định thầu trực tiếp để phát triển công cụ tránh va chạm trên đường băng ứng dụng AI. Sau đó là một hợp đồng chỉ định thầu khác để tích hợp AI vào hệ thống cấp vốn của FAA — nơi tài trợ tới 95% chi phí cải thiện kiểm soát không lưu tại các sân bay nhỏ. Năm nay, FAA tiếp tục mở thầu cho "hệ điều hành Foundry dựa trên bản thể học (ontology-driven)" nhằm thúc đẩy tích hợp AI trên toàn cơ quan. Cả lược đồ tích hợp dữ liệu Ontology lẫn hệ điều hành Foundry đều là các công nghệ độc quyền của Palantir. Và dĩ nhiên, công ty này lại tiếp tục ẵm trọn hợp đồng đó.

Toàn bộ dữ liệu của FAA và phần lớn hệ thống công nghệ hiện đều vận hành qua các hệ thống của Palantir.

Palantir thậm chí còn lọt vào danh sách 3 ứng viên cuối cùng đấu thầu hợp đồng hệ thống không phận quốc gia SMART trị giá 875 triệu USD của FAA. SMART là một công cụ ứng dụng AI giúp điều phối viên quản lý luồng giao thông và dự đoán sự cố trước khi chúng làm gián đoạn vận hành. Một lần nữa, sự tích hợp sẵn có của Palantir với hệ thống FAA lại được đánh giá cao hơn nhiều so với kinh nghiệm thực tế trong ngành hàng không.

Dù vậy, Palantir cuối cùng đã để thua cuộc đua này trước Air Space Intelligence — một startup có trụ sở tại Boston với đội ngũ lãnh đạo gồm 4 cựu nhân viên Palantir: Phó Chủ tịch vận hành Dan Rickert, Giám đốc vận hành tại Mỹ Steph Starsia, Trưởng bộ phận tăng trưởng Connor Ryan và Chánh văn phòng Tate Krasner.
(Air Space Intelligence phản hồi yêu cầu bình luận từ The Verge bằng cách dẫn chúng tôi đến bộ phận truyền thông của FAA).

Trong khi đó, những lo ngại thực tế đang ngày một chồng chất — và ban lãnh đạo FAA đã vội vã đổ lỗi cho nhân sự về những rắc rối dai dẳng của cơ quan. Ngày 7/8, các cơn dông bão ở vùng Đông Bắc đã khiến khoảng 9.000 chuyến bay bị hoãn và 2.000 chuyến bị hủy. Trong một bài đăng trên X, ông Duffy ngụ ý nguyên nhân chính của việc chậm chuyến là do "các nhân viên kiểm soát không lưu đồng loạt báo ốm".

Phát ngôn của ông đã khiến các nhân viên kiểm soát không lưu trên khắp cả nước phẫn nộ. "Những cơ sở này đã thiếu người hàng thập kỷ qua", một người bức xúc chia sẻ. "Nếu chỉ có hai kiểm soát viên không thể đi làm vì bất kỳ lý do gì, con số đó đã chiếm tới 40-60% quân số ca trực. Việc đưa ra những số liệu thổi phồng khiến vấn đề trông nghiêm trọng hơn bản chất thực tế rất nhiều".

Như chúng tôi đã đưa tin vào tháng 2/2025, hệ thống kiểm soát không lưu của Mỹ đã rơi vào tình trạng bất ổn từ trước khi có sự can thiệp của Musk. Gần 90% trung tâm kiểm soát không lưu trên toàn quốc thiếu hụt nhân sự trầm trọng, và phần lớn công nghệ tại các trung tâm này bị chính FAA xếp vào diện "không bền vững" hoặc "có nguy cơ không bền vững". Dù hạ tầng công nghệ sắp được nâng cấp, vấn đề nhân sự vẫn là một lỗ hổng khổng lồ — và thiếu kinh phí trầm trọng.

Bị gạt ra ngoài gói ngân sách từ đạo luật One Big Beautiful Bill, cơ quan này buộc phải trông chờ vào ngân sách định kỳ năm 2026 cho vấn đề nhân sự, vốn chỉ vỏn vẹn 239 triệu USD ngân sách mới để hỗ trợ các sáng kiến tuyển dụng kiểm soát viên.

Một trong những sáng kiến đó là chiến dịch "Level Up Your Career", khuyến khích các game thủ nộp đơn ứng tuyển làm nhân viên kiểm soát không lưu. Theo ông Duffy, chiến dịch đã thu hút 2.000 hồ sơ, thành tích mà ông mô tả là thành công "MANG TÍNH LỊCH SỬ". Dẫu vậy, chặng đường phía trước của các ứng viên này vẫn còn rất dài: Ba mươi phần trăm...

🗞 Nguồn: The Verge

#vgsnews #vgs #tintuc